|
Home Stuur mij bericht als het
Handboek Intervisie is
verschenen
Bericht
Overige boeken van
Jeroen Hendriksen
Lees
verder
|
VOORPUBLICATIE
TOEGIFT
De tijd als methodische ondersteuning bij
intervisie
Op zoek naar ‘heldere kernen in flarden van duisternis’
1. Verkenning van het thema tijd
Een van de meest gehoorde thema’s bij intervisietrainingen
of evaluaties handelt rond het fenomeen tijd. We hebben tijd genoeg, hoor ik
niet vaak. Wel tijd te weinig. En de vraag: hoeveel tijd heb je nu eigenlijk
nodig om echt een goeie intervisie te hebben met elkaar?
Wat voor de een genoeg is, is voor zijn collega uit de
groep te weinig en voor een derde weer te veel. Dat duidt op een heel
persoonlijke beleving van tijd. Wil de een meer tempo om in de beschikbare tijd
twee problemen op te lossen, de ander is meer gediend met traagheid in het tempo
om zorgvuldig vragen te stellen, te herformuleren, rust in te bouwen en te
reflecteren. Kan het ooit goed zijn, ben ik haast geneigd te denken. En: wat is
de ideale tijdseenheid voor intervisie?
In dit hoofdstuk wil ik onderzoeken wat het fenomeen tijd
voor betekenis heeft bij intervisie. Is het zo dat meer tijd voor een
intervisiebijeenkomst meer inzichten en resultaten geeft? Of kan het ook zijn
dat kort bijeenkomen juist een maximaal resultaat te zien geeft? Is er sprake
van een ideale tijdsduur van een sessie?
| Van spuien naar reflecteren naar ervaringsgericht leren
‘Meestal wordt er van uitgegaan dat voor intervisie
minimaal een uur en eigenlijk anderhalf uur nodig is. In de afgelopen jaren
bleek dat in de praktijk de deelnemers hier slechts maximaal een uur, en de
laatste jaren drie kwartier, op de werkvloer konden worden gemist. De ervaring
heeft geleerd dat drie kwartier voldoende tijd is voor een begeleide intervisie
met goede opbrengst.’
Rita Willemsen, Begeleide Intervisie voor verpleegkundigen.
Vakblad voor Opleiders in het Gezondheidszorgonderwijs. April 2005, no 3. |
De eerste vraag die ik me stel is: wat is de werking van
het fenomeen tijd in leergroepen in zijn algemeenheid? Wat heb ik daar zelf voor
ervaring mee opgedaan? Wat is daaruit af te leiden en kan ik dat generaliseren
naar andere leersituaties bijvoorbeeld naar intervisie?
Ik haal een aantal ervaringen op.
- Bij mijn coachingsactiviteiten merk ik dat tijd (rust,
ruimte, reflectie, welk woord er ook aan gegeven wordt), wezenlijk is in het
coachproces. Pas als coachees tijd (rust, ruimte) toelaten, gaan ze voelen,
reflecteren en genieten. Het is alsof ik nu anderen leer opnieuw van stilte te
gaan houden! Stilte betekent dan: ruimte voor nieuwe inzichten, afstand nemen en
anders kijken, bij jezelf komen, niets doen).
- In 1985 deed ik een eerste cursus themagecentreerde interactie. Ik hield bij de
kennismaking met de andere deelnemers een heel –emotioneel- verhaal over mijn
recente ontslag uit mijn eerste onderwijsbaan. De anderen luisterden, gingen er
op in, hadden tijd voor mij. Dat voelde toentertijd als een weldaad, dat gaf me
rust en deed me aansluiten bij de leerstroom in de groep.
- Bij mijn opleiding als trainer themagecentreerde interactie, eind
negentiger jaren, werkte tijd op twee manieren. De sessies duurden steeds
1,5 uur en liepen nooit uit. Alles ging soms pijnlijk precies op tijd ook al
was er een thema nog niet afgerond. Een tweede ‘confrontatie’ met de tijd
speelde zich tussen de middag af. Er was altijd een lange ‘pauze’, van
half een tot vier uur. Toen ik eraan gewend was werd de pauze een heel eigen
tijdseenheid van genieten en doorleren en dat varieerde van lezen tot praten
of ontspannen. Eigenlijk hield het leerproces nooit op, ook ’s avonds en de
dagen erna niet. En dus ook niet na de ‘afgebroken’ sessie van 1,5 uur. Door
deze werkwijze met de tijd kregen mijn ervaringen een plek, is nog steeds
mijn (en niet alleen mijn!) overtuiging.
- Naarmate ik ouder word, zoek ik meer tijd voor rust,
stilte, reflectie. Het kan nu ook, of, ik sta het me meer toe. Tijd voor
reflectie heb ik altijd genomen, ook in de allerdrukste tijden, maar ik zag het
niet als een bewuste actie. Meer als een manier om de balans te bewaren tussen
werk en privé. Schrijven hielp me enorm in dat proces. Het verschil is dat ik er
nu van genieten kan, daar waar ik het eerst –onbewust- broodnodig had om te
overleven.
Tijd kun je nemen en geven. Je neemt tijd als je voor
jezelf zorgt, als je werk en thuis in balans probeert te brengen. Je geeft tijd
als je zegt: denk daar nog eens over na, morgen is er weer een dag. Of: ik kom
je wel even helpen. In deze hectische tijden is tijd een zegen en leren we
opnieuw om tijd een functie te geven.
Wanneer kan ik bij intervisie de kracht van tijd ervaren?
Dat is toch vooral als de interactie even stilvalt, als dat inzicht zich
aandient en opeist dat het er mag zijn. Dat zijn voor mij de indrukwekkende
momenten bij intervisie wanneer de ‘leerwinst’ geboren wordt. Dat is in mijn
ervaring niet afhankelijk van één uur of twee of drie, maar van dat ultieme
moment van inkeer en opperste concentratie gepaard aan het nieuwe inzicht. De
kunst van het vertragen en toelaten op het juiste moment. ‘Heldere kernen in
flarden van duisternis’, noemt de franse filosoof Merleau Ponty zo’n vorm van
bewust worden.
2. De tijd helpt altijd
Zelf heb ik bij de vraag naar de noodzakelijke hoeveelheid tijd voor een
intervisiebijeenkomst onmiddellijk de neiging om te zeggen: veel tijd. Laat de
tijd in je voordeel werken, neem tijd om te begrijpen, te reflecteren, goed te
herformuleren, een echt goed actieplan te maken. Neem toch drie uur minstens!
Tegelijkertijd merk ik bij mijn trainingen dat organisaties
heel vaak twee uur per sessie beschikbaar stellen en als er een begeleider de
kunst van intervisie komt aanleren mag er nog een uurtje theorie bij. Als een
soort oergegeven staan die twee uur daar en de intervisiegroep houdt zich eraan.
In mijn eigen ervaring als lid van een intervisiegroep hebben we elkaar
aangeleerd dat na de pizza twee uur voldoende is, soms wat minder, soms wat
langer. We doen dat in de avonduren en dan komt het niet zo nauw.
Ook heb ik ervaren, als deelnemer en als trainer, dat kort
en kernachtig werken aan het oplossen van werkproblemen, dat wil zeggen een half
uur of een uur per casus, bijzondere resultaten geeft, zeker als je elkaar wat
beter kent.
Deelnemers verwachten vaak dat je in twee uur minstens twee
of drie problemen kunt doornemen en eigenlijk nog wel meer als er plank gas
gegeven wordt. We leven natuurlijk in een maatschappij die het meer heeft over
efficiency dan over effectiviteit. Tijd is geld. Ik heb nog zoveel ander werk te
doen en zoveel problemen op te lossen… In het begin is er behoefte aan een hoog
tempo, een aanspreekbaar resultaat, terwijl die twee dingen bij het aanleren van
intervisie haaks op elkaar staan. Intervisie als methode is aan te leren, maar
hoe leer ik aan dat juist stilte respect vraagt, het inzicht geeft en gedrag
verandert? Vaak is de vreugde in de intervisiegroep rondom de ontdekking van het
inzicht dat er snel doorheen gepraat en overheen gebuiteld wordt!
3. Betekenissen voelen ‘kost’ tijd
De Amerikaanse psycholoog Gendlin (leerling van Rogers) heeft het begrip
gevoelde betekenis (‘felt sense’) ontwikkeld, waarmee hij wees op het feit dat
alle gevoelservaringen opgeslagen worden in het lichaam. Mina Schneider haalt
zijn theorie aan in een artikel over de tijd bij het leren in groepen. Zij stelt
dat de zelf-ervaring, zoals bedoeld door Gendlin, als bron van nieuwe kennis en
inzicht alleen kan ontstaan door de tijd te nemen en jezelf te exploreren
(Schneider, 2008). Dat lijkt niet voor iedere intervisiedeelnemer voor de hand
te liggen, want niet alleen werk en bedrijfscultuur spelen een rol bij
verwachtingen naar intervisie, ook leerstijlen spelen mijns inziens een
belangrijke rol.
Een leerstijl die op actief doen en beslissen gericht is,
staat verder van een gevoelde betekenis af dan een leerstijl die meer op
reflecteren en denken gericht is. De actieve experimenterende doeners en
beslissers (zie beschrijving leerstijlen, Kolb, 1983) voelen zich van nature
minder betrokken op ‘ in hun ogen trage reflectieve processen en andersom is dat
ook zo: bezinners, reflecteerders en denkers hebben minder met snelle
oefeningetjes en kort door de bocht oplossingen. En toch zitten zulke
leerstijlen vaak door elkaar in een intervisiegroep. Halen de reflecterend
lerenden dan meer uit de intervisie dan de actieve experimenterende lerenden?
Bij mijn weten is dat nooit onderzocht, maar ik betwijfel dat. Eerder is het zo
dat de reflecterend lerende vooral aan zijn trekken komt in de onderzoeksfase
van het intervisiegesprek en dat de experimenterend lerende gebaat is bij een
duidelijke probleemformulering, het vragen naar feiten en het geven van gerichte
oplossingen en actievoornemens. Ieder haalt er, door de afwisseling van
leermomenten, het zijne of hare uit.
Dat neemt niet weg dat voor mensen die de leerweg van
zelfervaring opgaan, de opbrengst anders zal zijn: meer doorvoeld, van een hoger
bewustzijnsniveau of gekoppeld aan zingevingsvragen. Men doorloopt met elkaar,
betrokken op de onderzoeksvraag, de verschillende delen van de leercyclus. De
intervisiegroep zal blij zijn met een mix aan leermomenten. Al doende ontwikkelt
zich de betrokkenheid op de werking van tijd. Uiteindelijk is dat ook een vorm
van gezamenlijk gevoelde betekenis.
4. Tijd bepaalt de aard van het resultaat
Tijd als fenomeen in onze werkende wereld heeft meestal de betekenis van een
meetbare hoeveelheid. We hebben de tijd samen ooit ingedeeld in minuten, uren
enz. Het helpt ons om zicht te krijgen op ons bestaan, om te ordenen wat er van
ons verwacht wordt, wanneer we werken en wanneer we slapen of recreëren. Tijd
als meetbare hoeveelheid heeft zeker zijn invloed op het werk van de
intervisiegroep en het type resultaat dat er geboekt wordt.
Globaal zijn er intervisiegroepen zijn die opteren voor het
korte snelle model van één uur, de meeste groepen werken met 2 uur intervisie
(of een spreiding tussen 1,5 en 2,5 uur) en er groepen zijn die 3-4 uur
bijeenkomen. Tevredenheid over de werkwijze en over de resultaten is niet
afhankelijk van de tijdsduur! De resultaten worden echter verschillend benoemd.
Laten we groep voor groep even bekijken.
- de 1-uurs groep benoemt resultaten in termen van: morgen
kunnen we er mee verder, we hebben een prima oplossing gekozen, de
probleeminbrenger heeft hier veel aan. Het gaat om zeer concrete door te voeren
oplossingen die een gevoel van opluchting en kracht bewerkstelligen. Energie
geven. Zo’n groep zegt vaak: we verdienen de investering terug.
- de 2-uurs groep benoemt resultaten als: we hebben goed naar
elkaar geluisterd, we zijn ingegaan op de achterliggende gevoelens, maar we
hadden te weinig tijd voor de afronding, het actieplan. Zo’n groep werkt meer
persoonsgebonden, gaat meer in op gevoelens en emoties en komt haast altijd tijd
tekort voor een doortimmerd actieplan. Vaak wordt afgesloten met de vraag: wat
ga je morgen als eerste aan de oplossing doen?
- de 3-4-uurs groep praat minder in termen van resultaten,
maar meer in termen van perspectieven en transformatie: we hebben het over de
zin van het bestaan gehad, we hebben onze eigen ervaringen uitgebreid kunnen
delen, we hebben het gevoel dat we de probleemeigenaar echt begrijpen, de
probleemeigenaar leert zichzelf kennen, we hebben geholpen met het ontwikkelen
van een nieuw perspectief. Zo’n groep werkt rond zingeving, spiritualiteit soms,
is verdiepend en reflecterend aan het werk en neemt zorgvuldig de tijd.
En toch, vergis je niet in de kracht van mensen. De 1-uurs
groep is soms ook tot een gesprek rond zingeving of emotie in staat, net zoals
de 3-4-uurs groep kan eindigen met een zeer simpele oplossing van het probleem.
Is het eigenlijk niet zo dat iedere groep in staat is binnen de gegeven tijd
naar mogelijkheid te presteren? De begrenzing in tijd kan wel eens het beste
sturingsmechanisme zijn dat bij intervisie een rol speelt. Een geheel eigen
kracht.
Een tweede factor van belang is: welk doel stelt de
intervisiegroep zich, bijvoorbeeld efficiënt de problemen oplossen of meer
reflectief onderzoeken? En zijn de deelnemers in staat de benoemde doelstelling
te behalen? Pas de tijd daarop aan. Normaal gesproken kun je in het tijdsbestek
van een uur niet verwachten dat reflecteren en transformeren een plek hebben.
Een derde factor voor de bepaling van het uiteindelijke
resultaat binnen de gegeven tijd van de intervisiebijeenkomst is die van de
gespreksleider. De gespreksleider bewaakt tijd en structuur van de bijeenkomst,
dus ook de doelen. In die zin faciliteert de gespreksleider als geen ander het
leren. De gespreksleider is ook de eerste (maar niet de enige) die opmerkt dat
er door de ‘flarden van duisternis’ een ‘heldere kern’ gloort. Neem daar de tijd
voor.
Literatuur
Achterhuis, Hans (2003). Werelden van tijd. Stichting Maand van de Filosofie
- Cornelis, Arnold (1999). De vertraagde Tijd. Essence,
Amsterdam.
Draaisma, Douwe (2001) Waarom het leven sneller gaat als
je ouder wordt. Historische Uitgeverij, Groningen.
Kolb, David (1984), Experiential learning. Experience as
the source of learning and development. Prentice Hall, New Yersey.
Kundera, Milan (1995). De Traagheid. Ambo, Baarn.Sacks, Oliver (2006). De snelheid van de tijd. Over het
levenstempo van schildpadden, topsporters en Tourette-patiënten. Bijlage
Psychologie Magazine.
Schneider-Landolf, Mina (2008-1). Die Zeit als
methodisches Gestaltungselement der Themenzentrierten Interaktion: wie viel Zeit
braucht ein TZI-Thema? Zeitschrift ‘Themenzentrierte Interaktion’, Schwerpunkt:
Zeit und Entwicklung. Psychosozial Verlag, Giessen.
Verduin, Pieter (1998). De vraag naar het lichaam.
Filosofie van de lichamelijkheid in de gezondheidszorg. Elsevier De Tijdstroom,
Maarssen.
Willemsen, Rita. Begeleide intervisie voor
verpleegkundigen. Van spuien naar reflecteren naar ervaringsgericht leren.
Vakblad voor opleiders in het gezondheidszorgonderwijs, April 2005, no 3.
|
|